ESS-MAI, projekti i Bledar Gjatës që synon një qasje të re ndaj Inteligjencës Artificiale

20-08-2026

Një nismë kërkimore e zhvilluar nga Shqipëria po teston nëse sistemet AI mund të ndërtohen me më shumë kontroll mbi evidencën, kujtesën dhe besueshmërinë e rezultateve.

Një projekt kërkimor i nisur në Shqipëri synon të testojë një mënyrë të ndryshme të ndërtimit të sistemeve të Inteligjencës Artificiale: sisteme që nuk fokusohen vetëm te prodhimi i përgjigjeve, por edhe te mënyra se si vlerësojnë evidencën, ruajnë gabimet dhe përcaktojnë nëse një përfundim është vërtet i besueshëm.

Projekti quhet ESS-MAI dhe po zhvillohet prej rreth dy vitesh nga Bledar Gjata. Ai është konceptuar jo si një chatbot apo produkt i vetëm për përdoruesin përfundimtar, por si një bërthamë teknologjike mbi të cilën, në të ardhmen, mund të ndërtohen aplikime për kërkimin shkencor, industrinë, institucionet, sigurinë kibernetike dhe biznesin.

Nga një projekt arredimi te një arkitekturë AI

Ideja e ESS-MAI lindi ndërsa Bledar Gjata po punonte mbi një koncept arredimi dhe mobilimi portabël me elemente magnetike. Gjatë përdorimit të modeleve të Inteligjencës Artificiale, ai hasi dy probleme të përsëritura: humbjen e kontekstit dhe dhënien e përgjigjeve bindëse edhe kur sistemi nuk kishte evidencë të mjaftueshme.

Nga kjo përvojë lindi pyetja që vendosi bazën e projektit: a mund të ndërtohet një sistem që dallon më qartë çfarë di, çfarë nuk di, çfarë ka provuar më parë dhe cilat rrugë janë rrëzuar?

Një sistem që duhet ta “fitojë” të drejtën për të qenë i sigurt

Koncepti kryesor i ESS-MAI quhet Governance-First. Në shumë sisteme aktuale, Inteligjenca Artificiale prodhon fillimisht një rezultat dhe më pas aktivizohen mekanizmat e kontrollit dhe verifikimit. ESS-MAI synon të testojë një rend tjetër, ku rregullat e kontrollit janë pjesë e vetë procesit të arsyetimit.

Sipas dokumentacionit të projektit, arkitektura mbështetet te tri zona kryesore: LIGHT, që organizon evidencën pozitive dhe negative; QUANTUM, ku përballen alternativat dhe zhvillohet arsyetimi; dhe SHADOW, që kontrollon procesin dhe përfundimet.

Një pjesë e rëndësishme është koncepti Negative Knowledge, ose “Dija Negative”. Sipas kësaj ideje, një rrugë që është provuar dhe është rrëzuar nga evidenca nuk duhet të fshihet. Sistemi duhet të ruajë arsyen e dështimit, në mënyrë që të mos e përsërisë të njëjtën rrugë pa arsye.

AI lokale dhe më pak varësi nga infrastruktura e madhe

Një tjetër objektiv i ESS-MAI është të studiojë nëse funksione të rëndësishme të një sistemi inteligjent mund të ekzekutohen në pajisje lokale, të kontrolluara nga përdoruesi ose institucioni, pa qenë gjithmonë të varura nga cloud-i dhe infrastruktura e madhe kompjuterike.

Kjo qasje mund të ndikojë edhe te konsumi i energjisë. Projekti nuk synon të zëvendësojë cloud-in apo GPU-të, por të testojë nëse disa funksione mund të realizohen me pajisje më modeste, duke ulur kostot dhe përdorimin e panevojshëm të burimeve.

Një projekt eksperimental që pranon edhe mundësinë e dështimit

ESS-MAI nuk paraqitet si produkt i përfunduar. Sipas materialeve të projektit, një pjesë e arkitekturës është materializuar në kod, por lidhjet mes komponentëve, siguria, funksionimi në hardware dhe rezultatet eksperimentale duhet ende të testohen dhe të verifikohen në mënyrë të pavarur.

Objektivi i fazës së ardhshme është zhvillimi dhe testimi i një demonstruesi në nivelin TRL4. Ky është një objektiv i ardhshëm dhe jo një nivel që projekti pretendon se e ka arritur tashmë. Për këtë fazë kërkohet bashkëpunim me inxhinierë, universitete, studiues, ekspertë të sigurisë dhe specialistë të menaxhimit të programeve kërkimore.

Në këtë fazë, ESS-MAI kërkon veçanërisht kontributin e inxhinierëve dhe të akademisë, jo vetëm për ndërtimin e mëtejshëm të arkitekturës, por edhe për testimin, kritikën dhe sfidimin e saj në mënyrë të pavarur. Synimi është që hipotezat e projektit të mos mbështeten vetëm te vlerësimi i ekipit që i zhvillon, por të përballen me analiza, eksperimente dhe verifikim nga specialistë të jashtëm.

Një nismë deep-tech nga Shqipëria

Bledar Gjata thekson se ESS-MAI nuk pretendon të ketë shpikur nga zero të gjitha teknologjitë që përdor. Qëllimi është të testojë një mënyrë tjetër të organizimit dhe bashkëveprimit të tyre.

“Nuk po përpiqem të shpik çdo tullë. Po përpiqem të ndryshoj ligjin sipas të cilit tullat lejohen të punojnë së bashku.”

Nëse hipotezat e projektit konfirmohen, ESS-MAI mund të shërbejë si bazë për sisteme inteligjente më të kontrollueshme, të auditueshme dhe më pak të varura nga infrastruktura e jashtme. Nëse disa prej tyre rrëzohen, synimi është që edhe rezultatet negative të dokumentohen, në mënyrë që puna e ardhshme kërkimore të mos nisë përsëri nga zero.

Për Shqipërinë, rëndësia e kësaj nisme qëndron edhe te përpjekja për të zhvilluar deep-tech në një mjedis ku infrastruktura kërkimore, specialistët dhe financimi për projekte me rrezik të lartë mbeten ende të kufizuara. ESS-MAI është në fazë eksperimentale dhe vlera e tij përfundimtare do të varet nga testimi, validimi i pavarur dhe aftësia për t’i kthyer hipotezat në rezultate të riprodhueshme.

Shënim redaksional: Artikulli është përgatitur mbi bazën e materialit informues të vendosur në dispozicion nga Bledar Gjata dhe e paraqet ESS-MAI si projekt kërkimor në zhvillim.